Bir toplumun gerçek gücü nereden gelir?

Bu yazıyı kaleme almamın nedeni, alfabelerin, dillerin ve medeniyetlerin gelişimi arasındaki ilişki üzerine duyduğum merak. Farklı yazı sistemlerine sahip toplumların bilimde, teknolojide ve ekonomide ulaştıkları noktalar, beni bir soruyu yeniden düşünmeye yöneltti: Bir toplumun gelişmişliğini gerçekten dili ve alfabesi mi belirler, yoksa asıl belirleyici olan insanına, eğitime, bilime ve özgür düşünceye verdiği değer midir?

Yazıda, farklı toplumların tarihsel deneyimlerinden hareketle bu soruya cevap ararken, dilin ve kültürün önemini de dilim döndüğünce insan merkezli bir medeniyet anlayışı içinde değerlendirmek istiyorum...

Tarih boyunca medeniyetlerin yükselişine baktığımızda karşımıza pek çok farklı unsur çıkar. Coğrafya, doğal kaynaklar, ekonomik güç, siyasi yapı, eğitim ve bilim bunların başında gelir. Ancak bütün bu unsurların arasında çoğu zaman yeterince üzerinde durulmayan bir başka gerçek daha vardır: Dil ve yazı...

İnsan, diliyle düşünür, düşüncesini paylaşır, kendisini ifade eder, bilgisini aktarır ve gelecek kuşaklara birikim bırakır. Alfabe ise bu birikimin yazıya dönüşmesini sağlayan araçlardan biridir. Peki, bir dilin veya yazı sisteminin kolay ya da zor olması, bir toplumun gelişmişliğini belirleyebilir mi? Daha açık bir ifadeyle, medeniyetlerin yükselişinde alfabelerin ve dillerin nasıl bir payı vardır?

Bence bu sorunun cevabı, yalnızca dilbilgisinde değil; toplumların eğitime, bilime, özgür düşünceye ve insana verdiği değerde aranmalıdır...

Harf Devrimi: Bir toplumun aydınlanma arayışı...

Cumhuriyetin kuruluş yıllarında (1928) Mustafa Kemal Atatürk'ün gerçekleştirdiği Harf Devrimi, Türkiye'nin toplumsal ve kültürel dönüşümünde önemli bir dönüm noktasıdır...

Arap alfabesi, Türkçenin ses yapısını karşılamakta bazı sınırlılıklar taşıyordu. Özellikle kısa ünlülerin yazıda gösterilmemesi, okuma ve yazma öğrenimini güçleştiren unsurlardan biriydi.1928 yılında kabul edilen 29 harfli yeni Türk alfabesi, Türkçe'nin ses yapısına daha uygun, öğrenilmesi ve kullanılması kolay bir sistemin önünü açtı...

Elbette bu değişim, eski yazıyı bilen kuşaklar açısından yeni bir öğrenme süreci gerektirdi. Ancak Harf Devrimi'ni yalnızca harflerin değiştirilmesi olarak değerlendirmek eksik olur. Halk Mektepleri ve okuma yazma seferberliğiyle desteklenen bu dönüşüm, bilginin daha geniş halk kesimlerine ulaşmasını amaçlayan büyük bir toplumsal adımdı...

Burada asıl önemli olan, bilginin belirli bir kesimin ayrıcalığı olmaktan çıkarılarak toplumun ortak imkanına dönüştürülmesiydi...

Türkçe'nin eklemeli yapısı ve ses ile yazı arasındaki yakın ilişki de öğrenme açısından önemli kolaylıklar sağlar. Elbette Türkçe bütünüyle kolay, diğer diller bütünüyle zor değildir. Her dilin kendine özgü güçlükleri ve imkanları vardır. Ancak Türkçe'nin yazım sistemi, okuma ve yazma öğrenimini kolaylaştıran özelliklere sahiptir...

Doğu ve Batı: Farklı yollar, ortak başarı...

Çin ve Japonya örnekleri, dil ve yazı sistemleriyle medeniyet arasındaki ilişkiye farklı bir pencereden bakmamızı sağlar...

Çin'ce, binlerce karakterden oluşan bir yazı sistemi kullanır. Japon'cada ise kanji, hiragana ve katakana birlikte yer alır. Bu sistemlerin öğrenilmesi uzun süreli eğitim ve yoğun çalışma gerektirir...

Kore ise farklı bir örnektir. 15. yüzyılda oluşturulan Hangul alfabesi, sesleri sistematik biçimde gösteren ve öğrenilmesi görece kolay bir yazı sistemidir...

Peki, yazı sistemleri birbirinden bu kadar farklı olan toplumlar nasıl oluyor da bilim ve teknolojide ileri seviyelere ulaşabiliyor?

Japonya'nın Meiji döneminde başlattığı modernleşme, eğitim reformları, sanayileşme ve bilimsel gelişmeleri yakından takip etmesi, bu yükselişin temel unsurları arasındadır. Çin'in son dönemlerdeki teknolojik ve ekonomik gelişiminde de eğitim, araştırma, üretim ve uzun vadeli sanayi politikaları önemli rol oynamıştır...

Bu örnekler bize şunu gösteriyor: Bir toplumun gelişmesi için başka bir toplumun alfabesini veya kültürünü benimsemesi gerekmez. Kendi kültürel kimliğini koruyarak da evrensel bilim ve teknoloji üretmek mümkündür...

Modernleşmek, başkalarına benzemek değildir. Kendi değerlerini koruyarak dünyayla eşit ilişki kurabilmektir...

Bir dilin gücü, onu konuşan toplumun gücüyle de ilgilidir...

İngilizce'nin bugün dünyanın en etkili iletişim dillerinden biri haline gelmesini yalnızca dilinin yapısıyla açıklayamayız...

Britanya İmparatorluğu'nun tarihsel etkisi, ABD'nin ekonomik ve siyasi gücü, bilimsel üretim, uluslararası ticaret ve dijital teknolojilerin gelişimi İngilizce'nin küresel yaygınlığında belirleyici olmuştur...

Burada önemli bir gerçek ortaya çıkıyor: Bir dilin dünya üzerindeki etkisi, yalnızca kaç kişi tarafından konuşulduğuyla değil, o dili konuşan toplumların bilim, ekonomi, teknoloji ve kültür alanlarında ne kadar üretim yaptığıyla da ilişkilidir...

Bir toplum kendi teknolojisini üretemiyor, bilimsel araştırmalarını yeterince destekleyemiyor ve yüksek katma değerli üretimde geri kalıyorsa zamanla başka ülkelerin bilgi ve teknoloji sistemlerine bağımlı hale gelebilir...

Bu nedenle dil meselesini ekonomik bağımsızlıktan ayrı düşünemeyiz. Kendi dilinde bilim üretebilmek, kendi kavramlarını geliştirebilmek ve dünyaya yeni fikirler sunabilmek de bir toplumun gelişmişlik göstergelerindendir...

Küreselleşme ve kendi dilimize yabancılaşma...

Bugün yalnızca Türkiye'de değil, Almanya'da, Fransa'da ve Japonya'da da İngilizce'nin gündelik hayattaki etkisi giderek artıyor...

Almanya'da yaşayan biri olarak bunu günlük hayatımda gözlemliyorum. Almanca cümlelerin arasına yerleşen İngilizce kelimeler artık oldukça yaygın. Türkiye'de ise "indirim" yerine "sale", "mağaza" yerine "store", "bilgi" yerine "info" yazan tabelalar bu değişimin görünür örnekleri...

Elbette yabancı kelimelerin kullanılması tek başına bir dilin zayıfladığı anlamına gelmez. Diller tarih boyunca birbirinden etkilenmiş ve bu etkileşimle zenginleşmiştir...

Ancak burada önemli bir ayrım var: İngilizce öğrenmek ile kendi dilini İngilizce'ye terk etmek aynı şey değildir...

Birincisi dünyaya açılan bir kapıdır. İkincisi ise o kapıdan geçerken kendi evini geride bırakmaktır...

Sorun İngilizce'nin güçlü olması değil, kendi dilimizde düşünme, üretme ve yeni kavramlar geliştirme irademizin zayıflamasıdır...

Dil, yalnızca iletişim aracı değildir. Dünyayı anlamlandırma biçimimizi de etkiler. Hiçbir dil düşüncenin sınırlarını kesin olarak belirlemez; ancak her dil, kendine özgü kavramları, anlatım biçimleri ve kültürel birikimiyle düşünce dünyamıza katkıda bulunur...

Türkçe'nin kelime türetme esnekliği, Almanca'nın bileşik kelime oluşturma gücü, Japonca'nın toplumsal ilişkileri yansıtan nezaket katmanları bu zenginliğin örnekleridir...

Bir dilin yaşaması, yalnızca geçmişten kalan kelimeleri korumakla mümkün değildir. O dilde bilim, sanat, teknoloji ve edebiyat üretmek gerekir. Dil, ancak hayatın içinde kullanıldığında ve geleceği anlatabilecek yeni kavramlar kazandığında gelişir...

Medeniyetin gerçek ölçüsü: İnsan...

Bütün bu örnekleri birlikte değerlendirdiğimizde karşımıza daha büyük bir gerçek çıkıyor...

Bir toplumun gelişmişliği yalnızca kullandığı alfabenin kolaylığıyla, konuştuğu dilin yaygınlığıyla veya sahip olduğu teknolojilerle ölçülemez...

Eğitimde fırsat eşitliği yoksa, bilim insanları özgürce araştırma yapamıyorsa, gençler düşüncelerini ifade etmekten çekiniyorsa ve emeğin karşılığı verilmiyorsa teknolojik gelişmenin toplumsal değeri de sınırlı kalır...

Bir ülke uzaya araç gönderebilir, dünyanın en gelişmiş teknolojilerini üretebilir. Ancak kendi insanlarına eşit eğitim, özgürlük ve insanca yaşam koşulları sunamıyorsa gelişmişliğini yeniden düşünmek gerekir...

Bilim üretmek kadar o bilimi insanlığın yararına kullanmak da önemlidir. Ekonomik büyüme kadar o büyümenin toplumun hangi kesimlerine nasıl yansıdığı da önemlidir...

İşte bu nedenle medeniyetin gerçek ölçüsünü yalnızca teknoloji, üretim veya ekonomik büyüklükte aramamalıyız. İnsanların nasıl yaşadığına, nasıl eğitim aldığına, ne kadar özgür olduğuna ve gelecekten ne kadar umut taşıdığına da bakmalıyız...

Dünyaya açılmak için kendi dilimizden vazgeçmek zorunda değiliz. Başka kültürleri tanımak için kendi kültürümüzü terk etmek zorunda da değiliz. İhtiyacımız olan şey, kendi köklerinden güç alan ama dünyaya açık, geçmişinden ders çıkaran ama geleceğe bakan bir toplum anlayışıdır...

İngilizce öğrenelim, başka diller konuşalım, dünyanın bilimsel ve kültürel birikiminden yararlanalım. Ancak kendi dilimizde düşünmeyi, üretmeyi, yazmayı ve bu birikimi gelecek kuşaklara aktarmayı da ihmal etmeyelim...

Modernleşmek demek, kimliğini kaybetmek değil; kendi kimliğinle dünyada söz sahibi olabilmektir...

Bir ülkenin gerçek zenginliği, sahip olduğu kaynakların büyüklüğü değil, o kaynaklarla insanlarına nasıl bir hayat sunduğudur...

Medeniyetin alfabesi de, başlangıcı da, nihai ölçüsü de insandır...

* Sendikacı Yazar...

Foto : Meta AL...