Eğitimde Fırsat Eşitliği mi, Görünmez Duvarlar mı?

İki hayat hikâyesi, eğitimde fırsat eşitliği ve ayrımcılığın bazen görünmeyen yüzü üzerine...

Bir okul kapısında, henüz ilkokulun dördüncü sınıfını tamamlamış iki Türk çocuğuna söylenen bu söz, belki de hayatlarının en önemli dönüm noktalarından birinin başlangıcıydı...

Köln'de yaşayan Türk bir ailenin çocukları, ilkokulu bitirdikten sonra Gymnasium'a devam etmek üzere okula gidiyor. Ancak okulun kapısındaki görevli onları içeri almıyor. Yanlış okula geldiklerini söyleyerek geri gönderiyor. Çocuklar evlerine dönüyor. Bir süre sonra anneleriyle birlikte, ellerinde Gymnasium kayıt belgeleriyle yeniden okulun kapısına geliyorlar. Bu kez eğitimlerine başlayabiliyorlar...

Fakat asıl sınavları henüz bitmemiştir...

Aradan yaklaşık bir buçuk yıl geçiyor. Okul müdürü aileyi görüşmeye çağırıyor. Çocuklarının Gymnasium'da başarılı olamayacağını, Realschule'ye gönderilmelerinin daha doğru olacağını söylüyor. Bunu bir dost tavsiyesi olarak sunuyor...

Ancak yıllar sonra ortaya çıkacak bir belge, bu görüşmenin arkasındaki gerçek nedeni açıklığa kavuşturacaktır. Okuldaki bazı veliler kendi aralarında imza toplamış, Türk çocuklarının okulda kalmaya devam etmesi hâlinde kendi çocuklarını başka okullara göndereceklerini okul yönetimine bildirmişlerdir. Bu, okul yönetimine yöneltilmiş açık bir baskı ve tehdittir. Okul müdürü bu baskı karşısında aileyi çağırarak çocuklarını Gymnasium'dan almalarını önerir. Aile ise müdürün sözlerine güvenir; çocuklarının iyiliği için böyle bir tavsiyede bulunduğunu düşünerek çocuklarını okuldan alır ve Realschule'ye gönderir...

Çocuklardan biri daha sonra Realschule'yi bitiriyor, üniversiteye gidiyor ve bugün bir diş hekimi olarak mesleğini sürdürüyor...

Aradan yaklaşık on beş yıl geçiyor. Bir gün diş hekimi olan genç adamın yanına eski sınıf arkadaşlarından biri geliyor. Bu kişi aynı zamanda o dönemin okul müdürünün oğlu. Babası kısa süre önce hayatını kaybetmiştir. Genç adam, babasının ölümünün ardından evdeki özel eşyalarını ve belgelerini toplarken eski bir evrakla karşılaştığını anlatıyor. Bulduğu belgeyi arkadaşına göstermek istediğini, bunu kendisine karşı bir gönül borcu olarak gördüğünü söylüyor. Belge, yıllar önce okuldaki bazı velilerin kendi aralarında imza topladığını ortaya koymaktadır...

Yıllarca kendisine dostça bir tavsiye olarak sunulan okul değiştirme kararının arkasında, aslında çocuklarının kökeni nedeniyle onları istemeyen velilerin örgütlü baskısı olduğunu genç adam ilk kez o gün öğreniyor. Bu gerçek onu derinden sarsıyor. O güne kadar Almanya'da hiçbir zaman yabancı düşmanlığı yaşamadığını, dışlanmadığını ve Alman toplumunu insancıl insanlar olarak tanıdığını düşünmektedir. Yıllar sonra çocukluğunda yaşadığı olayın gerçek nedenini öğrenince, kendisine bu konuları anlatan arkadaşına dönerek şu sözleri söylüyor:

"Sen çok haklıydın. Ben bile ne zaman yabancı düşmanlığına uğradığımın farkında değilmişim. Aslında bu bir gerçekmiş."

Ayrımcılık her zaman açık hakaretlerle, bağırışlarla veya yüzümüze kapatılan kapılarla ortaya çıkmaz. Bazen bir çocuğun eğitim hayatı hakkında başkalarının verdiği kararlarda, bazen bir okul yönetiminin karşı karşıya kaldığı toplumsal baskıda, bazen de kapalı kapılar ardında toplanan imzalarda gizlidir...

Ama her hikâye böyle bitmiyor. Şimdi Leverkusen'e gidelim...

Bir arkadaşım, Leverkusen'de Türkiyeliler Derneği'nde yöneticilik yapıyor. Danışmanlık hizmeti verdiği günlerden birinde, çocuklarıyla birlikte genç bir aile derneğe geliyor. Aile, derneğin eski yöneticilerinden İsmet Bey'i soruyor. Arkadaşım, İsmet Bey'in emekli olduğunu ve artık dernekte görev yapmadığını söylüyor. Ardından kendilerine nasıl yardımcı olabileceğini soruyor...

Genç adamın anlattıkları, arkadaşımı da şaşırtıyor:

"Ben Almanca öğrenemediğim için özel eğitim okuluna (Förderschule) gönderilmek isteniyordum. İsmet Bey bana Almanca öğretti. Onun sayesinde eğitim hayatım değişti. Önce Realschule'ye, ardından Gymnasium'a gittim. Üniversiteyi bitirdim. Bugün Almanya'da federal bir araştırma kurumunda bölüm başkanı olarak çalışıyorum."

Bir zamanlar Almanca bilmediği için eğitim hayatının sınırlandırılması düşünülen bu genç, yıllar sonra önemli bir bilim kurumunda bölüm başkanı olmuştur. Ama anlattığı hikâyenin en önemli bölümü, elde ettiği makam veya mesleki başarı değildir. Genç adam, kendisine yıllar önce yardım eden İsmet Bey'i hâlâ unutmadığını anlatıyor:

"Eğer o dernek olmasaydı, İsmet Bey bana Almanca öğretmeseydi bugün bulunduğum yerde olmam belki de mümkün olmayacaktı. Benim hayatımın yönü değişti. Her bayram çocuklarımla birlikte gelip İsmet abimizin elini öpüyor, hatırını soruyorum. Lütfen kendisine bizden selam söyleyin."

İnsan bazen bir başkasının hayatında ne kadar büyük bir iz bıraktığını bilemez. Belki İsmet Bey için o günler, bir çocuğa Almanca öğretmekten ibaretti. Belki yaptığı şeyin yıllar sonra nasıl bir hayatın kapısını açacağını hiç düşünmemişti. Ama o genç adam unutmamıştı. Yıllar sonra kendi çocuklarıyla birlikte, kendisine el uzatan insanın hatırını sormaya devam ediyordu...

İşte iki hikâyenin kesiştiği yer tam da burası. Bir tarafta Türk çocuklarının Gymnasium'da eğitim görmesini istemeyen bazı veliler, diğer tarafta bir çocuğun Almanca öğrenmesine yardımcı olarak eğitim hayatının önünü açan bir insan… Bir tarafta önyargı, diğer tarafta dayanışma...

Bu iki hikâye, Almanya'da eğitim ve göçmen çocuklarının geleceği üzerine önemli sorular sorduruyor. Bir çocuğun Almancayı yeterince iyi konuşamaması, onun öğrenme yeteneğinin olmadığı anlamına mı gelir? Ailesinin göçmen olması, akademik başarı gösteremeyeceğinin gerekçesi olabilir mi? Bir okul yönetimi, bir çocuğun geleceği hakkında karar verirken hangi ölçütleri esas almalıdır?

Almanya'da eğitim sistemi çocukları erken yaşlarda farklı okul türlerine yönlendiriyor. UNESCO'nun 2026 Dünya Eğitim Raporu'na göre Almanya, öğrencileri yaklaşık 10 yaşında farklı okul türlerine ayırıyor. Bu yönlendirmelerde ailelerin sosyo-ekonomik durumu belirleyici oluyor. Varlıklı ailelerden gelen çocukların yaklaşık beşte dördü Gymnasium'a devam etmek için tavsiye alırken, dezavantajlı ailelerden gelenlerde bu oran üçte birin altında kalıyor...

OECD'nin 2026 yılında yayımladığı PISA 2025 sonuçları da eğitimdeki eşitsizliğin boyutlarını ortaya koyuyor. Almanya'da 15 yaşındaki öğrencilerin yüzde 27'si fen bilimlerinde, yüzde 34'ü matematikte ve yüzde 32'si okuma alanında temel yeterlilik düzeyine ulaşamıyor. Daha dikkat çekici olan ise sosyo-ekonomik açıdan avantajlı ve dezavantajlı öğrenciler arasındaki fen bilimleri başarı farkının 125 puana ulaşması. Bu fark, OECD ortalamasının oldukça üzerinde...

Almanya Eyalet Eğitim Bakanları Konferansı'nın (KMK) Haziran 2026'da yayımladığı istatistiklere göre ise 2024 yılında yaklaşık 71.400 yabancı uyruklu öğrenci Förderschule'lerde eğitim görüyordu. Bu öğrenciler, söz konusu okullardaki toplam öğrenci sayısının yüzde 20,4'ünü oluşturuyordu. Bu veriler, Almanya'da eğitimde fırsat eşitliği ve dezavantajlı çocukların eğitim sistemindeki konumu üzerine daha fazla düşünmemiz gerektiğini gösteriyor...

Elbette her çocuğun yetenekleri, ilgileri ve ihtiyaçları farklıdır. Ancak eğitimle ilgili kararlar önyargılardan, sosyal konumdan veya köken farklılıklarından etkileniyorsa artık fırsat eşitliğinden söz edemeyiz. Bir çocuğun dil eksikliği varsa ona dil öğretilmeli, desteğe ihtiyacı varsa bu destek sağlanmalıdır. Eğitim, çocukları başkalarının onlar için uygun gördüğü yerlere yerleştirmek değil, kendi yeteneklerini keşfedebilmelerinin ve geleceklerini kurabilmelerinin yolunu açmaktır...

Almanya'da göçün üzerinden altmış beş yılı aşkın zaman geçti. Burada doğan, büyüyen, eğitim alan, çalışan ve bu toplumun geleceğini paylaşan milyonlarca insan var. Buna rağmen göçmen çocuklarının eğitim hayatında fırsat eşitliğini hâlâ tartışıyorsak, kendimize şu soruyu sormalıyız: Bir çocuğun geleceğini gerçekten kendi yetenekleri mi belirliyor, yoksa toplumun onun hakkında taşıdığı önyargılar mı?

İlk hikâyedeki genç adam, yıllar sonra çocukluğunda yaşadığı ayrımcılığın farkına vardı. İkinci hikâyedeki genç adam ise kendisine uzatılan yardım elini bir ömür boyu unutmadı. Birinin geçmişinde saklı kalmış bir haksızlık, diğerinin hayatında unutulmamış bir iyilik vardı. Birileri bir çocuğa "Sen burada okuyamazsın" derken, bir başkası "Sen öğrenebilirsin, sen başarabilirsin" diyerek elinden tutuyordu...

İşte iki hikâye arasındaki fark, nasıl bir toplum olmak istediğimizin de cevabını içinde taşıyor. Çocukların geleceğini kökenlerine, ailelerinin ekonomik durumuna veya konuştukları dile göre sınırlandıran bir toplum, aslında kendi geleceğini de sınırlandırır...

Bir okul kapısında geri çevrilen çocuğun da, elinden tutularak geleceğe hazırlanan çocuğun da hakkı aynıdır: Eşit fırsatlar ve kendi hayatını belirleyebilme özgürlüğü...

Hiçbir çocuk doğduğu aileyi, konuştuğu dili veya taşıdığı kökeni seçemez. Ama biz ona nasıl bir gelecek sunacağımızı seçebiliriz. Bir toplumun gerçek büyüklüğü, hangi çocukların başarılı olabileceğine karar vermesinde değil, her çocuğun başarabilmesi için ne yaptığıyla ölçülür...

Bazen bir çocuğun hayatına dokunmak, yalnızca bir insanın değil, insanlığın geleceğine dokunmaktır...

* Sendikacı Yazar...

Foto: Meta AL...

Not: İki hikâye de yaşanmış gerçek olaylardan aktarılmıştır...