Birol KESKİN yazdı...
[email protected]
Hak, öncelikle bir insanın sırf insan olduğu için sahibi olduğu, başkasının iradesine bağlı olmaksızın talep edebileceği şeylerin bütünüdür. Ama bu tanım eksiktir; çünkü hak aynı zamanda bir karşılıktır: verdiğin emeğin, gösterdiğin sadakatin, ödediğin verginin, katlandığın zorluğun karşılığı. Denge bozulduğunda –yani verdiğinle aldığın arasında uçurum açıldığında– hak ortaya çıkar adeta bir yara gibi...
Ne var ki hak aramak, çoğu zaman sadece bir bilgi meselesi gibi anlatılır: hakkını bil, git iste, al. Oysa gerçek hayat bu kadar düz değildir. Çünkü hak, yalnızca hukuk kitaplarında yazılı bir şey değil; aynı zamanda güç ilişkilerinin içinde yaşanan bir gerilim alanıdır. Üstelik her hak talebi bir maliyet de doğurur. Bu maliyet hem talep edeni hem de karşı tarafı, hatta bazen gelecek nesilleri etkiler. Dolayısıyla hak arayışı, aynı zamanda bir toplumsal uzlaşma ve kaynak dağılımı meselesidir...
Bir çalışan hakkını aramaya kalktığında, karşısında sadece bir kurum değil, çoğu zaman görünmeyen bir denge de vardır: işini kaybetme korkusu, geleceğini belirsizliğe bırakma endişesi, “yerine biri bulunur” hissi… Bu yüzden susmak, çoğu insan için bir tercih değil; bir tür hayatta kalma stratejisi olur...
Ama tam da burada sosyo politik bir kırılma başlar. Çünkü bir toplumda hak aramak cesaret gerektiriyorsa, orada sorun bireyde değil, sistemin kendisindedir. Hak, korkuyla birlikte anılmaya başladığında, eşitlik fikri zayıflar; yerini sessiz bir uyum kültürü alır...
Asıl soru şudur: İnsanlar gerçekten haklarını bilmedikleri için mi susar, yoksa bildikleri halde yalnız bırakılacaklarını bildikleri için mi? İşte bu “yalnız bırakılma” hissi, hak arayışını bireysel bir kahramanlık hikâyesine dönüştürür. Oysa hiçbir hak, tek başına talep edildiğinde yeterince güçlü olmamıştır. Sendikalar, meslek odaları, dayanışma ağları, mahalle meclisleri… Tüm bunlar, hakkın kağıttan çıkıp hayata yürüdüğü koridorlardır. Yalnız değilsen, korkun yarıya iner; sesin çoğalır...
Ancak “biz” olmak her zaman yeterli olmaz. Kolektif yapıların kendisi de şeffaflığa ve denetime ihtiyaç duyar; yoksa dayanışma, “bizden olan korunur” mantığına dönüşebilir. Gerçek korkusuzluk, hem güçlü kurumların (bağımsız yargı, güvenilir sosyal güvenlik, hukukun üstünlüğü) hem de sağlıklı bir “biz” duygusunun bir arada var olduğu yerde filizlenir.
Bugün ise yeni koridorlar da açılıyor: sosyal medya, dijital platformlar, uluslararası mekanizmalar… Bunlar sesimizi daha geniş kitlelere ulaştırabiliyor; fakat aynı zamanda kolay ve risksiz görünen “performans cesareti”ni de çoğaltıyor. Gerçek hak arayışı ile görünür olma ihtiyacı arasındaki ince çizgi giderek belirsizleşiyor...
Bir toplumun olgunluğu, yalnızca hakların varlığıyla değil; o hakların ne kadar “korkusuzca” kullanılabildiğiyle ölçülür. Ve o korkusuzluk, nadiren bireye ait bir erdemdir; çoğunlukla bir “biz” olabilmiş olmanın, kurumsal güvenin ve bedel ödemeye razı olanların toplamının armağanıdır. Çünkü hak, kağıt üzerinde var olduğunda değil, insanın onu talep ederken yalnız kalmadığı ve ödeyeceği bedeli göze alabildiği anda gerçek olur...
* Bu bir editöryal haberdir.
